Kinh tế chia sẻ ở Trung Quốc: Nhanh nở có chóng tàn?
Thứ Sáu,  24/11/2017, 11:31 

Kinh tế chia sẻ ở Trung Quốc: Nhanh nở có chóng tàn?

Thái Bình

Xe đạp cho thuê chất đống ở các thành phố Trung Quốc. Ảnh: FT

(TBKTSG) - Nằm trong góc một trung tâm mua sắm sầm uất ở quận Wangjing Đông Bắc thủ đô Bắc Kinh, một dãy tủ màu đen và vàng cam thu hút người qua lại nhờ màu sắc bắt mắt. Những chiếc tủ kim loại này, trông giống những chiếc máy bán hàng tự động, chứa đầy những cây dù (ô) cho thuê thuộc sở hữu của Công ty Molisan. Để thuê một cây dù che mưa, khách hàng dùng điện thoại thông minh quét một mã vạch (QR Code) và trả tiền sử dụng theo giờ, trừ vào tài khoản của họ thông qua phần mềm Alipay hoặc WeChat Pay - hai ứng dụng trả tiền di động phổ biến nhất Trung Quốc. “Chỉ 1 nhân dân tệ cho 12 giờ” - một tấm quảng cáo rực rỡ dán trên tủ đựng dù ghi rõ. Cho thuê dù như thế này là một dịch vụ mới bổ sung vào nền kinh tế chia sẻ đang nóng sốt ở Trung Quốc - tạo ra doanh thu 520 tỉ đô la Mỹ vào năm ngoái, tăng tới 103% so với năm 2015.

Nhưng dù việc chia sẻ xe đạp, cục sạc điện thoại, dù, thậm chí cả quả bóng rổ... tỏ ra hấp dẫn và tiện lợi, đã có nhiều dấu hiệu cảnh báo rằng, kinh tế chia sẻ ở Trung Quốc đã tăng trưởng tới đỉnh điểm, những tháng ngày sắp tới sẽ chứng kiến một làn sóng phá sản do nhiều công ty khởi nghiệp dựa trên những mô hình kinh doanh không bền vững sẽ phải ngừng hoạt động.

Tăng trưởng thần tốc...

Nền kinh tế chia sẻ của Trung Quốc mới manh nha nhưng đã có quy mô thật ấn tượng: hiện có tới 12 “kỳ lân” (unicorn) - tức là những công ty tư nhân, mới khởi nghiệp nhưng đã có giá trị trên 1 tỉ đô la Mỹ, nhiều hơn bất kỳ quốc gia nào. Có những công ty tầm cỡ như Didi Chuxing (dùng chung ô tô) - công ty đã mua lại chi nhánh Uber Trung Quốc hồi tháng 8-2016 sau một cuộc tranh chấp kéo dài, và hiện đã trở thành công ty chia sẻ xe hơi lớn nhất thế giới. Những “kỳ lân” mới hơn thì có Mobike và Ofo, hai công ty chia sẻ xe đạp ở Bắc Kinh, khởi nghiệp theo một mô hình quen thuộc ở phương Tây nhưng cải tiến thêm tiện ích cho phép khách hàng trả xe ở bất kỳ nơi nào thay vì phải trả đúng điểm đỗ như ở Mỹ. Hai năm về trước, Trung Quốc không có chiếc xe đạp “dùng chung” nào, nhưng hiện đã có tới 30 triệu chiếc, theo báo Global Times.

Kinh tế chia sẻ phát triển nhanh chóng ở Trung Quốc nhờ vào công nghệ và xu hướng xã hội, cộng với sự hỗ trợ mạnh mẽ của chính phủ. Trung Quốc có tới 700 triệu người sử dụng điện thoại thông minh và các ứng dụng trả tiền di động rất phổ biến: hai phần ba số người sử dụng điện thoại thường xuyên trả tiền mua sắm, dịch vụ qua Alipay và WeChat Pay. Năm 2016, tổng số tiền thanh toán qua điện thoại di động ở Trung Quốc là 5.500 tỉ đô la, gấp 50 lần nước Mỹ. Sự phổ biến của các ứng dụng “quét và trả tiền” (scan and pay), kết hợp với đô thị hóa nhanh ở Trung Quốc đã kích hoạt một môi trường tiêu thụ có lợi cho việc chia sẻ xe đạp, dù, quả banh bóng rổ... Hơn thế nữa, phí sinh hoạt đắt đỏ ở những đô thị lớn như Bắc Kinh và Thượng Hải khuyến khích người dân “dùng chung” thay vì “sở hữu” - một “tinh thần tiết kiệm” như lời một nhà phân tích.

Hơn thế nữa, kinh tế chia sẻ được Chính phủ Trung Quốc thúc đẩy mạnh mẽ. Khi các ngành công nghiệp chế tạo truyền thống phải sa thải hàng loạt công nhân, các nhà hoạch định chính sách nước này đã nhận ra tầm quan trọng của khu vực dịch vụ trong việc hấp thụ số công nhân này và duy trì tăng trưởng kinh tế. Trong báo cáo của chính phủ do Thủ tướng Lý Khắc Cường trình bày năm 2016, sự phát triển kinh tế chia sẻ được đề cao với hai mục đích: cải thiện hiệu quả sử dụng nguồn lực và làm cho người dân giàu có hơn. Chính phủ Trung Quốc thành lập một cơ quan đặc biệt để nghiên cứu lĩnh vực mới mẻ này: Viện nghiên cứu kinh tế chia sẻ quốc gia. Theo tính toán của viện này, giá trị thị trường của kinh tế chia sẻ, tiếng Trung Quốc gọi là “công hương kinh tế” (gong xiang jing ji), sẽ tăng trưởng bình quân 40% mỗi năm trong nhiều năm tới và đóng góp 10% vào GDP của Trung Quốc năm 2020.

Phía sau sự phát triển nhanh chóng này còn là nguồn vốn đầu tư khổng lồ của nhà nước Trung Quốc và các quỹ đầu tư, các doanh nghiệp lớn. Alibaba và Tencent chẳng hạn đã đổ hàng chục tỉ đô la vào hàng trăm công ty khởi nghiệp trong lĩnh vực kinh tế chia sẻ, và hầu như các công ty này không thiếu vốn. Hai công ty chia sẻ xe đạp Mobike và Ofo chẳng hạn, trong vòng 18 tháng qua đã huy động được hơn 1 tỉ đô la mỗi công ty. Đầu năm nay, một số công ty chuyên chia sẻ cục sạc điện thoại cũng huy động được 1,2 tỉ nhân dân tệ (180 triệu đô la) chỉ trong vài tuần.

...Liệu có chóng tàn?

Sự bùng nổ nhanh chóng cùng với hiện tượng huy động vốn dễ dàng này cũng làm nhiều người lo ngại về rủi ro bong bóng. Ngay cả các công ty khởi nghiệp được tôn vinh nhất trong lĩnh vực kinh tế chia sẻ cũng đang đối mặt với tương lai bất định.

Dịch vụ chia sẻ ở Trung Quốc khác với các đồng sự ở phương Tây ở chỗ nó không thuần túy là “chia sẻ” giữa người sử dụng với nhau theo cách hiểu thông thường. Các công ty khởi nghiệp đầu tiên trong lĩnh vực này, ra đời từ những năm 2011-2012 như Didi Chuxing (mô phỏng Uber) và Tujia (mô phỏng Airbnb), đã theo đúng truyền thống chia sẻ, tạo điều kiện để những người có tài sản nhàn rỗi (xe hơi, nhà ở) cho người khác dùng chung để thu tiền. Điều đó giúp cải thiện hiệu quả kinh tế của tài sản và mở ra cơ hội tăng thêm thu nhập cho một bộ phận dân chúng. Nhưng những công ty nổi lên trong vài năm gần đây trong “làn sóng thứ hai” của kinh tế chia sẻ Trung Quốc, thực chất là những doanh nghiệp cho thuê sản phẩm. Những chiếc xe đạp, sạc điện thoại hay dù che mưa không phải là tài sản cá nhân nhàn rỗi đem ra dùng chung mà thuộc sở hữu của các doanh nghiệp. Doanh thu từ việc cho thuê tập trung vào tay doanh nghiệp thay vì các cá nhân hay hộ gia đình như trong trường hợp kinh tế chia sẻ thực thụ.

Và đặc điểm thứ hai của các doanh nghiệp khởi nghiệp kinh tế chia sẻ của Trung Quốc mới thật là vấn đề: mô hình kinh doanh của họ rất mong manh! Không giống như nhà cửa, xe hơi đắt tiền, các sản phẩm mà họ cho thuê như xe đạp, sạc điện thoại, dù che mưa... có giá cho thuê cao hơn nhiều so với giá thị trường khiến cho chúng không phải là món hàng đáng chia sẻ! Khi thuê một sản phẩm, người thuê phải đóng một khoản tiền đặt cọc tương ứng với giá trị của nó - tiền cọc sẽ được hoàn trả khi sản phẩm được trả lại, nhưng trong thực tế, việc hoàn tiền diễn ra khó khăn và chậm chạp, dẫn tới tình trạng người sử dụng không trả chúng lại nữa; một số công ty cho thuê như vậy đã phải ngừng hoạt động sau khi bị mất phần lớn sản phẩm.

Cũng như nhiều hoạt động kinh doanh khác, kinh tế chia sẻ (hay cho thuê) ở Trung Quốc phát triển nhanh trong khi hành lang pháp lý để điều chỉnh nó không theo kịp và đã xảy ra nhiều trường hợp lạm dụng hoặc lừa đảo. Chuyện tiền đặt cọc khi thuê xe đạp chẳng hạn, đang đẩy nhiều người vào tình trạng dở khóc dở cười. Trên báo chí, đã có nhiều ý kiến cảnh báo: “Một chiếc xe đạp mỗi ngày được “chia sẻ” vài lần; mỗi lần người thuê phải đóng hàng trăm nhân dân tệ tiền cọc. Vào cuối ngày, số tiền cọc này đủ để làm nên một khoản lớn mà công ty có thể sử dụng vào các mục đích khác như mua chứng khoán hoặc đầu tư bất động sản... Nếu không có sự giám sát, tiền cọc của người sử dụng sẽ gặp rủi ro”, luật sư Qiu Baochang, tư vấn pháp lý của Hội Tiêu dùng Trung Quốc, nói với tờ Global Times hôm Chủ nhật 19-11. Và trên mạng xã hội, nhiều người tiêu dùng thường than phiền rằng rất khó lấy lại tiền cọc, nhất là khi công ty bị phá sản hoặc dừng hoạt động.

Cần có hành lang pháp lý

Hồi tháng 6-2017, công ty cho thuê xe đạp Wukong Bike ở Trùng Khánh và Công ty 3Vbike ở Bắc Kinh thông báo ngừng hoạt động vì mất gần hết xe đạp. Sang tháng 9-2017, Công ty xe đạp Coolqi sa thải tổng giám đốc và đến nay người dân vẫn xếp hàng trước cửa công ty đòi lấy lại tiền cọc. Cuối tháng 9, nhà sáng lập công ty xe đạp Dingding bị bắt vì huy động vốn trái phép. Mới đây nhất, Công ty cho thuê xe đạp Bluegogo ở Bắc Kinh thông báo ngừng hoạt động; Li Gang, người sáng lập Công ty Bluegogo, đã đăng báo một lá thư ngỏ nhận trách nhiệm gây ra sai lầm và xin lỗi khách hàng; sau đó Công ty tài chính Ant Financial Services - công ty con của tập đoàn Alibaba - tuyên bố đình chỉ mọi quan hệ với Bluegogo và đưa công ty này ra khỏi danh mục đối tác...

Những vụ phá sản liên tiếp của các công ty cho thuê xe đạp và hậu quả của chúng đã buộc bộ giao thông Trung Quốc cùng với Ngân hàng Nhà nước và Ủy ban quốc gia về Cải cách và Phát triển phải mở hội nghị trong ba ngày từ 6 đến 8-11 ở Thành Đô để nghiên cứu giải pháp khắc phục và dự thảo các quy định mới, theo tờ Beijing News hôm Chủ nhật. “Giờ đây cần có quy định pháp lý rõ ràng, không chỉ để kiểm soát lượng xe đạp trên đường phố mà còn để bảo đảm an toàn cho xe đạp và tiền đặt cọc. Nếu công ty xe đạp phá sản, khách hàng sẽ không thể lấy lại tiền cọc”, luật sư Qiu nói.

Nhưng quy định mới sẽ như thế nào, có ngăn chặn được làn sóng phá sản đang diễn ra hay không thì chưa ai biết được.

(Theo Foreign Affairs, Global Times)

Chia sẻ:
   
CÙNG CHUYÊN MỤC
Giấy phép Báo điện tử số: 2302/GP-BTTTT, cấp ngày 29/11/2012