Công nghệ: diều hâu hay bồ câu của ngành xuất bản?
Thứ Tư,  21/2/2018, 07:30 

Công nghệ: diều hâu hay bồ câu của ngành xuất bản?

Bảo Uyên

(TBKTSG Xuân AL) - Đầu thế kỷ 20, Marcel Proust mang bản thảo Bên phía nhà Swan, tập đầu tiên của bộ tiểu thuyết đồ sộ Đi tìm thời gian đã mất đi khắp các nhà xuất bản ở Pháp. Những câu văn gồm nhiều mệnh đề miên man dài tựa dây leo miêu tả hồi ức quá vãng của một người trưởng thành tự thuật đời mình, dẫu về sau đã làm thay đổi văn chương Pháp nhưng thuở ấy nó vẫn là một sự kỳ dị, khó tiếp nhận. Những cái lắc đầu không do dự, thậm chí đi kèm chế nhạo.

“Chắc tôi phải hết sức ù lì nhưng tôi không sao hiểu nổi một quý ông có thể sử dụng ba chục trang để miêu tả ông ta trăn trở xoay đi xoay lại trên giường như thế nào, trước khi ngủ được”, một ông chủ nhà xuất bản lớn thẳng thừng từ chối.

Nhưng hơn 100 năm sau, Đi tìm thời gian đã mất được bình chọn là một trong 10 tiểu thuyết được yêu thích nhất thế kỷ 20; tạp chí Times xếp nó đứng thứ 8 trong 10 cuốn sách vĩ đại nhất mọi thời. Proust đã mang tới một cuộc cách mạng về tiểu thuyết, vai trò của ông được so sánh với Copernic, Einstein trong lĩnh vực khoa học tự nhiên.

Từ tự xuất bản, tự cứu đứa con tinh thần

Nhân loại có thể đã mất đi một kiệt tác, một hình thức mỹ học tiểu thuyết có thể đã bị che lấp nếu khi ấy Proust không bất chấp mỉa mai, chế giễu tìm cách tự xuất bản tác phẩm của mình.

Marcel Proust không phải là người đầu tiên tự cứu lấy đứa con tinh thần. Trước Proust đã có John Locke. Nhưng cách làm của Proust vẫn bị giới xuất bản cho là ngông cuồng. Các ông chủ xuất bản phương Tây khi ấy không thể hình dung được rằng hơn một thế kỷ sau, niềm kiêu hãnh của họ - nền tảng xuất bản truyền thống - đang bị lung lay trước hình thức tự xuất bản (self-publishing). Tự xuất bản giờ đây không còn là một trò ngông hay là địa hạt của những cây bút thất bại trên văn đàn.

Theo Bowker, số lượng sách tự xuất bản ở tất cả các định dạng ở Mỹ tăng từ khoảng 80.000 trong năm 2006 lên 800.000 vào năm 2016. Còn tại Anh, theo Nielsen Book UK, các sản phẩm tự xuất bản ở định dạng sách điện tử (ebook) đã tăng từ 16% trong năm 2014 lên 22% vào năm 2015. Con số này được dự đoán tiếp tục tăng trong nhiều năm tới, không chỉ ở thị trường các nước nói tiếng Anh mà cả các nước nói tiếng Tây Ban Nha, Pháp...

Từ John Locke - nhà tư tưởng lớn của phong trào khai sáng thế kỷ 17 đến nhà văn Mỹ John Locke - tác giả self publisher đầu tiên bán được một triệu bản sách điện tử trên Amazon thế kỷ 21, hình thái tự xuất bản đã có nhiều thay đổi.

Đến cuộc tiếp sức mang tên sách điện tử, với người khổng lồ Amazon - Kindle

Tháng 10-2007, Jeff Bezos, Tổng giám đốc của Amazon, giới thiệu đến độc giả chiếc Kindle đầu tiên. Kindle ra đời đã mở ra các cửa ngõ cho hình thức tự xuất bản. Các nền tảng tự xuất bản Amazon’s KDP, Apple iBooks Author, Kobo writing life... giúp người viết giới thiệu tác phẩm của mình đến công chúng chỉ bằng vài cú nhấp chuột. Giờ đây, tác giả vừa là nhà xuất bản, người tiếp thị và cũng có thể là biên tập viên mẫn cán cho chính mình. Không có cái lắc đầu hoài nghi về chất lượng nội dung tác phẩm. Không có những can thiệp thô bạo về câu chữ. Sự phát triển của công nghệ đã bồi đắp không gian cho các tác giả độc lập (indie author), cho ngôn từ được tự do vẫy vùng, dù bạn là ai - cây bút vô danh đang chập chững những bước đầu trong sự nghiệp hay nằm trong nhóm yếu thế đang bị giới hạn quyền biểu đạt.

Như lẽ dĩ nhiên của thời đại công nghệ, vùng không gian ấy đang tiếp tục được mở rộng, thể hiện qua không chỉ các con số tăng trưởng mà còn ở những dấu ấn bên ngoài câu chữ. Nhiều tác phẩm bán chạy nhất (best-seller) của các tác giả độc lập đã được chuyển thể thành phim ảnh. Wattpad đã ký hợp đồng với Universal Cable Productions với tham vọng biến những câu chuyện trên nền tảng này thành phim điện ảnh bom tấn hay phim truyền hình ăn khách, như chia sẻ của người đồng sáng lập - Giám đốc điều hành Wattpad - Allen Lau. Tiềm năng của loại hình này còn hấp dẫn được các ông khổng lồ khác như Turner và Paramount.

Thế giới của ngành xuất bản đã vượt ra ngoài trang sách nhờ vào công nghệ. Gần 20 năm trước, Amazon phải thuyết phục các nhà xuất bản truyền thống hợp tác cùng và nhường cho họ quyền quyết định về giá cả, hình thức, nội dung. Nay gió đã đổi chiều. Các nhà xuất bản giờ đây gọi Amazon là “con diều hâu” đang bắt nạt, bóp chết họ bằng dịch vụ đọc sách không giới hạn cùng với chính sách nhuận bút cao gấp đôi, thậm chí gấp ba mà Amazon trả cho tác giả. Tương lai nào cho ngành xuất bản truyền thống vẫn là điều khó đoán định, bởi ít ai mường tượng được 10 năm, 20 năm nữa, với tốc độ thay đổi như hiện nay, công nghệ sẽ còn biến chuyển đời sống ra sao. Nhưng chắc chắn, muốn tồn tại, các nhà xuất bản phải thay đổi mối quan hệ giữa họ và tác giả.

Theo ông Nguyễn Mạnh Hùng, Chủ tịch Hội đồng quản trị kiêm Tổng giám đốc Công ty Sách Thái Hà, Ủy viên Ban Chấp hành Trung ương Hội Xuất bản Việt Nam phụ trách hợp tác quốc tế và bản quyền, hiện 31% sách điện tử được Amazon bán trên Kindle là sách tự xuất bản. Các công ty sách thế giới đã đánh hơi thấy thị trường đầy tiềm năng này và mở dịch vụ hỗ trợ các tác giả tự xuất bản từ khâu biên tập đến tiếp thị sản phẩm. Mối quan hệ giữa các nhà làm sách và tác giả trở nên bình đẳng hơn.

Và đây cũng không phải là thay đổi duy nhất của giới làm sách trong kỷ nguyên số.
Trở về từ Hội sách Frankfurt (Đức) hồi tháng 10-2017 và Diễn đàn Xuất bản châu Á tại Singapore cuối tháng 11-2017, ông Hùng cho hay, giới xuất bản dự đoán đến năm 2018, lượng sách điện tử tiêu thụ dự kiến sẽ chiếm một phần tư thị trường thế giới. Doanh thu sách điện tử năm 2018 dự kiến đạt 20 tỉ đô la Mỹ.

Từng được coi là xu hướng mới của thị trường sách rồi lại thất thế nhưng những con số này đang chứng minh sự trở lại của sách điện tử. Chỉ tính riêng thị trường Mỹ, sự tăng trưởng của sách điện tử trong năm tháng đầu năm 2017 là gần 20% so với cùng kỳ năm trước. Các thư viện trên khắp thế giới ngày càng sử dụng nhiều sách điện tử. Theo bà Carolyn Reidy, Tổng giám đốc tập đoàn xuất bản Simon & Schuster, bạn đọc Mỹ đã mượn hơn 196 triệu bản sách điện tử trong năm 2016, tăng 21% so với năm 2015.

“Xu thế chung của xã hội là công nghệ và di động nên xu thế phát triển của sách điện tử là một dự báo chắc chắn”, ông Hùng nói.

 

Sự phát triển của công nghệ đã bồi đắp không gian cho các tác giả độc lập, cho ngôn từ được tự do vẫy vùng, dù bạn là ai

Chuyển đổi để thích ứng, sự ra đời của dịch vụ “in theo nhu cầu”

Phe ủng hộ xuất bản truyền thống vẫn có lý do để tin vào tương lai tươi sáng của sách giấy. Nhưng có một sự thật là các nhà xuất bản không còn mạnh tay in số lượng lớn như trước kia, các nhà sách cũng không còn đủ tiềm lực để thuê mặt bằng rộng trưng bày các đầu sách. Công nghệ đã mở cho họ lựa chọn mới, an toàn hơn: in theo nhu cầu (Print On Demand - POD).

Năm 2012, Richard Curtis, người sáng lập E-Reads, một trong những công ty xuất bản sách điện tử đầu tiên trên thế giới, dự đoán trong 10 năm nữa, các hiệu sách sẽ thu hẹp không gian lại, chỉ đặt một chiếc máy in nhỏ gọn, độc giả đến đấy sẽ tự chọn in đầu sách mình cần. Trong thực tế, chỉ mới năm năm, hình thức mua sách in theo yêu cầu đã bắt đầu bước vào ngành công nghiệp xuất bản.

Quay lại với nước Pháp. Các tiệm sách truyền thống ở đây đang dần bị thu hẹp trước sức ép của tiền thuê mặt bằng cộng với sự phát triển mạnh mẽ của thương mại điện tử. Các nhà phân phối của thị trường xuất bản lớn thứ 5 thế giới này đã buộc phải thay đổi, nếu không muốn bị đào thải.

Les Puf, tiệm sách mở cửa từ năm 1921, nằm ở khu Latin Quarter - nơi có mật độ nhà sách cao nhất Paris, đã thuê mặt bằng mới chỉ với 80 mét vuông, thay vì quy mô 600 mét vuông như trước kia. Giảm chi phí cố định và đa dạng hóa đầu sách, việc kinh doanh của Les Puf bắt đầu khởi sắc trở lại với phương thức kinh doanh mới. Không gian trưng bày đã nhỏ hơn, chỉ còn vài đầu sách bày trên kệ. Les Puf giờ đây không lấy sách từ các nhà in nữa. Khách hàng dùng máy tính bảng chọn đầu sách rồi yêu cầu in, file pdf sẽ hiện thành trang giấy ngay tại cửa tiệm, trong thời gian đủ uống một tách cà phê. Có lẽ đó là lý do chiếc máy in được gọi là Espresso Book Machine, một sản phẩm đón đầu xu hướng của nền kinh tế theo yêu cầu (On Demand Economy), được làm bởi một công ty hiểu rất rõ nhu cầu xuất bản của tương lai ngay từ cái tên: On Demand Books. “Sách theo yêu cầu” đúng như tên gọi của nó, chỉ mất năm phút để in mà ly espresso vẫn còn nóng hổi.

Espresso Book Machine ở Les Puf luôn sẵn sàng in 5.000 đầu sách, cộng với đó là hơn ba triệu đầu sách của công ty, bao gồm các đầu sách từ 10 nhà xuất bản lớn nhất Mỹ. “Ngày trước, chúng tôi không có nhiều đầu sách bởi có những đầu sách chúng tôi chỉ bán được 5-10 cuốn, nên chúng tôi phải lựa chọn. Giờ với chiếc máy in này, chúng tôi lưu trữ bao nhiêu đầu sách cũng được”, Alexandre Gaudefroy - quản lý nhà sách - nói với The New York Times hồi năm ngoái.

Và người trong cuộc... Việt Nam

Theo ông Hùng, giới xuất bản cả dòng truyền thống lẫn indie đã bắt đầu rục rịch sử dụng dịch vụ in sách theo yêu cầu này. Đó không còn là dự đoán nữa. Những cánh cửa mới đang mở ra với ngành xuất bản. Trước những đổi thay của công nghệ, ngành xuất bản Việt Nam cũng không nằm ngoài vùng ảnh hưởng, nhưng hiện tại thách thức vẫn nhiều hơn cơ hội. Tỷ trọng doanh thu sách điện tử vẫn dưới ngưỡng 1%. Sách nói (audio book) gần như vắng bóng trên thị trường chính thống dù thị trường này đang tăng trưởng tốt ở châu Âu và Mỹ.
“Nhưng điều đó không có nghĩa là người Việt đọc sách điện tử hoặc nghe sách nói ít đến vậy. Tỷ lệ đọc sách điện tử và các bản pdf lậu là khá lớn. Ở Việt Nam không có quá năm tổ chức phát hành sách điện tử có uy tín. Nhiều đơn vị phân phối muốn hoặc đã triển khai mảng phát hành sách điện tử nhưng không đảm bảo kỹ thuật và an toàn bản quyền nên gặp khó trong việc thuyết phục công ty sách cung cấp tác phẩm”, ông Hùng nói.

Theo ông Lê Hoàng, Phó chủ tịch Hội Xuất bản Việt Nam, công nghệ càng phát triển thì việc sao chép, in lậu càng tinh vi. Luật về bản quyền hiện nay đã không theo kịp thực tế. Ngay cả hình thức tự xuất bản hay in theo yêu cầu, dẫu được xem là tương lai của ngành xuất bản thế giới, thì vẫn sẽ khó có cơ hội bước vào thị trường Việt Nam khi mà vấn đề pháp lý còn nhiều bất cập.

“Ở Việt Nam hiện nay, để một cuốn sách đến được với bạn đọc thì cần sáu loại giấy tờ, để in lại một tác phẩm phải đi xin giấy phép. In xong, theo quy định, phải nộp lưu chiểu, đợi ít nhất 10 ngày mới được mang sách đến cho bạn đọc. Thế thì còn gì là “theo yêu cầu nữa”, ông Hùng nhận xét.

Thật khó để đánh giá tương lai của ngành xuất bản Việt Nam trong sự phát triển như vũ bão của công nghệ. Nhưng có lẽ các nhà làm sách nên nghĩ về những trường hợp như Les Puf. Công nghệ đã khiến Les Puf hấp hối nhưng cũng đã giúp Les Puf hồi sinh, và cũng chính nó sẽ bóp chết Les Puf nếu nhà sách này không kịp chuyển mình để thích ứng với thời đại. Xét cho cùng, với ngành xuất bản, công nghệ là diều hâu hay bồ câu là tùy thuộc vào khả năng thích ứng của người trong cuộc.

Chia sẻ:
   
CÙNG CHUYÊN MỤC
Giấy phép Báo điện tử số: 2302/GP-BTTTT, cấp ngày 29/11/2012