Kiểm soát rủi ro của ngân hàng nhìn từ các vụ mất tiền tiết kiệm
Thứ Năm,  1/3/2018, 13:35 

Kiểm soát rủi ro của ngân hàng nhìn từ các vụ mất tiền tiết kiệm

Phong Hiếu

Ngân hàng là ngành kinh doanh dựa trên niềm tin. Nhưng niềm tin không có lỗi, vì niềm tin có cơ sở khác với niềm tin mù quáng. Ảnh: THÀNH HOA

(TBKTSG) - Vụ việc khách hàng mất tiền gửi tiết kiệm 245 tỉ đồng tại Eximbank sau Tết Mậu Tuất và các vụ việc tương tự khác thời gian vừa qua đang gióng lên hồi chuông báo động đối với công tác kiểm soát rủi ro của các ngân hàng trong giao dịch tiền gửi.

Gửi tiết kiệm: Rủi ro từ mối quan hệ riêng với nhân viên ngân hàng

Đứng ở góc độ quản trị rủi ro của ngân hàng, việc khách hàng bị chiếm đoạt tiền gửi tiết kiệm là một loại rủi ro vận hành mà nguyên nhân là do con người nội bộ của ngân hàng gây ra và có thể là do quy trình có kẽ hở. Hậu quả là ngân hàng có thể phải mất tiền bồi thường, bị các cơ quan chức năng phạt tiền, bị sụt giảm về uy tín, thương hiệu.

Niềm tin mù quáng, lòng tham và các quy trình, quy định bị vi phạm

Ngân hàng là ngành kinh doanh dựa trên niềm tin. Ngân hàng cho khách hàng vay tiền dựa trên niềm tin đối với người đi vay (nên mới có khái niệm “quan hệ tín dụng”). Đối với nguồn vốn đầu vào, tiền tiết kiệm mà khách hàng gửi tại ngân hàng thực chất là khoản cho vay không có tài sản đảm bảo, tất nhiên cũng dựa trên niềm tin ngân hàng sẽ trả gốc, lãi đầy đủ. Nhưng niềm tin không có lỗi, vì niềm tin có cơ sở khác với niềm tin mù quáng.

Các vụ việc chiếm đoạt tiền gửi của khách hàng thời gian qua đều có điểm chung là niềm tin mù quáng giữa khách hàng đối với nhân viên ngân hàng và giữa các nhân viên ngân hàng với nhau. Các nhân viên ngân hàng tin tưởng khách hàng và tin nhau nên cho rút tiền trước, bổ sung chữ ký và hồ sơ sau. Khách hàng tin tưởng nhân viên ngân hàng nên luôn sẵn sàng ký tất cả những gì mà nhân viên ngân hàng yêu cầu. Trong vụ mất tiền mới nhất tại Eximbank, niềm tin ấy lớn đến mức khách hàng có thể ký khống vào giấy ủy quyền không có tên người được ủy quyền. Chính sự tin tưởng quá mức ấy đã khiến nhiều thủ tục thông thường bị lược bỏ trong giao dịch nhận - rút tiền gửi. Sự chủ quan, bất cẩn của người gửi tiền đã tạo điều kiện cho lòng tham theo cách như vậy.

Việc tiền đi ra khỏi ngân hàng có đúng quy định hay không có lẽ cần chờ kết luận điều tra, nhưng xin nhấn mạnh rằng mọi hoạt động nghiệp vụ của ngân hàng đều phải tuân thủ các quy trình, quy định nghiêm ngặt. Tuy nhiên, khi nào các nghiệp vụ còn do con người thực hiện thì việc các quy trình, quy định ấy có được tuân thủ hay không vẫn phải phụ thuộc vào nhận thức, trình độ, đạo đức của nhân viên và hệ thống kiểm soát tuân thủ của ngân hàng. Có thể quy trình giao dịch gửi - rút tiền ở đâu đó còn có kẽ hở, nhưng gần như quy trình, quy định là giống nhau tại các ngân hàng, chỉ có việc kiểm soát tuân thủ làm cho rủi ro giảm đi mà thôi. Nếu nhân viên chủ quan hoặc cố tình trục lợi, cộng với việc hoạt động kiểm soát tuân thủ không hiệu quả thì các quy trình, quy định sớm muộn cũng bị vi phạm.

Giảm thiểu rủi ro bằng cách nào?

Đứng ở góc độ người gửi tiền, hiển nhiên cần phải có trách nhiệm hơn với đồng tiền của mình. Việc ký giấy tờ do người khác (không chỉ riêng nhân viên ngân hàng) đưa cho mà không đọc qua, đặc biệt việc ký khống, là vô cùng nguy hiểm. Khách hàng nên hạn chế việc giao tiền cho nhân viên ngân hàng tại nhà, nếu thật sự có nhu cầu thì cần ít nhất hai nhân viên trở lên và phải có giấy giới thiệu của ngân hàng. Một điều quan trọng khác mà nhiều khách hàng gửi tiết kiệm hay quên (thậm chí không biết) là nên kiểm tra số dư và ngân hàng luôn có các đợt đối chiếu số dư tiền gửi định kỳ. Nếu cả năm không nhận được thông báo đối chiếu số dư nào thì khách hàng cần liên hệ trực tiếp với ngân hàng để kiểm tra. Việc kiểm tra số dư ngày nay đã thuận tiện hơn với dịch vụ ebanking, sử dụng qua điện thoại hoặc trang web của ngân hàng.

Đối với các ngân hàng, việc rà soát các quy trình, quy định chắc chắn là điều cần làm đầu tiên để phát hiện các điểm bất cập, bịt các kẽ hở có thể gây thiệt hại cho ngân hàng và khách hàng. Bên cạnh đó, điều quan trọng và khó khăn hơn là phải đảm bảo các quy trình, quy định đó được tuân thủ nghiêm ngặt. Các biện pháp trọng tâm mà các ngân hàng có thể phải lưu ý là tăng cường kiểm soát nội bộ, kiểm tra chéo, luân chuyển cán bộ và thực hiện chính sách giám đốc lưu động.

Kiểm soát nội bộ là hoạt động quen thuộc tại tất cả các ngân hàng. Tuy nhiên, lực lượng này hạn chế về số lượng nên không thể kiểm soát tất cả nghiệp vụ phát sinh trong ngân hàng. Do đó, bên cạnh công tác kiểm soát hằng ngày đối với các nghiệp vụ quan trọng, bộ phận kiểm soát nội bộ thường có những đợt kiểm tra chuyên đề để đảm bảo độ sâu sát và cũng như mang tính cảnh báo đối với các đơn vị khác.

Kiểm tra chéo giữa các bộ phận trong chi nhánh có lẽ cần được các ngân hàng chú trọng hơn. Một nghiệp vụ hoàn tất thường phải đi qua nhiều bộ phận thực hiện. Vì vậy, nếu từng nhân viên thấu hiểu tầm quan trọng của việc tuân thủ quy trình, quy định, không vì tin tưởng, cả nể mà cho qua các thủ tục thì rủi ro sẽ khó xảy ra. Việc phân công kiểm tra chéo giữa giám đốc và phó giám đốc, giữa bộ phận hỗ trợ và bộ phận kinh doanh, giữa bộ phận ngân quỹ và bộ phận giao dịch... cũng sẽ giảm thiểu đáng kể rủi ro.

Việc luân chuyển cán bộ là thực sự cần thiết để tránh các sai phạm xảy ra trong thời gian dài mà không bị phát hiện. Đối với các vị trí nhạy cảm như bộ phận ngân quỹ thì việc luân chuyển lại càng quan trọng. Trong vụ việc mới nhất tại Eximbank, vụ các khách hàng mất gần 400 tỉ đồng tại Oceanbank cuối năm 2017 hay vụ lừa đảo của Huyền Như tại Vietinbank, điểm chung về công tác nhân sự là những nhân viên ngân hàng này đều tại vị rất lâu và hành vi vi phạm diễn ra trong thời gian dài mới bị phát hiện. Nếu công tác luân chuyển cán bộ được thực hiện tốt, các vi phạm này có thể không xảy ra (do lo sợ bị phát hiện bởi người kế nhiệm) hoặc có thể thiệt hại sẽ thấp hơn nhiều.

Một giải pháp khác để kiểm soát rủi ro mà hiện nay ít ngân hàng áp dụng là chính sách giám đốc lưu động. Trong chính sách này, tất cả giám đốc chi nhánh đều phải đăng ký một kỳ nghỉ phép dài hạn trong năm (khoảng một tuần đến nửa tháng) và ngân hàng sẽ bố trí một giám đốc lưu động thay thế. Bên cạnh công việc điều hành các hoạt động thông thường của chi nhánh, người giám đốc lưu động còn có nhiệm vụ rà soát, đánh giá việc thực hiện các quy trình, quy định tại chi nhánh, đồng thời đánh giá việc thực hiện các trách nhiệm và quyền hạn của người giám đốc chi nhánh, bao gồm việc tìm hiểu tâm tư, nguyện vọng của cán bộ nhân viên, mức độ tín nhiệm của cán bộ nhân viên đối với lãnh đạo hiện hữu. Sự khác biệt của người giám đốc lưu động với bộ phận kiểm soát nội bộ trong công tác kiểm soát rủi ro là giám đốc lưu động trở thành tài xế để cảm nhận về độ an toàn của chuyến xe, chứ không đơn giản là người cảnh sát giao thông kiểm soát tốc độ bằng quan sát từ bên ngoài. Mặc dù có nhiều ưu điểm, chính sách giám đốc lưu động gặp khó khăn về nhân sự nên hiện nay chỉ có một vài ngân hàng áp dụng như SCB, Sacombank, Techcombank, LienVietPostBank, KienLongBank...

Rủi ro là điều không thể tránh khỏi trong kinh doanh và cuộc sống nói chung. Nhìn nhận một cách khách quan, trong các vụ mất tiền gửi tiết kiệm gần đây, bên cạnh vi phạm của nhân viên ngân hàng thì cũng có sự quản lý lỏng lẻo của ngân hàng và sự chủ quan, cả tin của khách hàng. Hy vọng các vụ việc này có thể làm tăng tinh thần cảnh giác của khách hàng và khả năng quản trị rủi ro của ngân hàng chứ không làm giảm niềm tin đối với hệ thống tổ chức tín dụng. 

TIN BÀI LIÊN QUAN
Chia sẻ:
   
CÙNG CHUYÊN MỤC
Giấy phép Báo điện tử số: 2302/GP-BTTTT, cấp ngày 29/11/2012