Phép vua và lệ làng
Thứ Sáu,  4/5/2018, 07:53 

Phép vua và lệ làng

Lê Thư

(TBKTSG) - Mỗi quốc gia đều có hệ thống pháp luật của mình để đảm bảo vận hành và giữ gìn kỷ cương xã hội, tạo điều kiện và cũng đồng thời buộc mọi công dân phải sống và làm việc trong khuôn khổ pháp luật. Ở từng địa phương, còn có hương ước làng xã có giá trị tuân thủ, vốn được hình thành từ rất lâu dựa trên tập quán truyền thống của địa phương đó.

Hương ước, nôm na là lệ làng với những quy định riêng của địa phương có thể song hành với hệ thống pháp luật nhưng không được trái với những gì pháp luật quy định. Cách nói “phép vua thua lệ làng” trong chừng mực nào đó là sự thừa nhận tình trạng tồn tại song song của lệ làng bên cạnh pháp luật Nhà nước, song thành ngữ ấy cũng hàm ý phê phán khi những chức sắc làng xã tự đặt ra những quy định tùy tiện.

Ấy thế mà những người dân vùng nông thôn ở nơi này nơi nọ trong thời hiện đại, thời đề cao sự thượng tôn pháp luật, đôi khi phải chịu những quy định trái khoáy nhân danh hương ước. Những ngày qua dư luận lại sôi nổi bàn luận chuyện một hợp tác xã dịch vụ ở Thanh Hóa đã đặt ra “phí đồng cỏ” để thu tiền của người dân khi họ chăn thả trâu, bò ngoài đồng. Không chỉ trâu bò, hợp tác xã cũng quy định mức xử phạt đối với những trường hợp chăn nuôi dê, gà, ngan, ngỗng cố tình chăn thả tự do ngoài đồng.

Trần tình với báo chí, ông chủ nhiệm hợp tác xã cho biết việc thu tiền là trên tinh thần tự nguyện và có văn bản họp dân, dựa trên “quy ước đồng điền” của làng từ xưa đến nay.

Điều khó hiểu ở chỗ, dựa trên quy ước của làng từ xưa đến nay, tức đã thành hương ước từ trước, nhưng sao mãi bây giờ người dân mới phản ứng, sao họ ngạc nhiên và cho rằng “vô lý quá mức”? Mặt khác, dù có là hương ước thì như đã nói, cũng không được trái với pháp luật, ở đây là luật về phí và lệ phí, trong đó loại phí và mức phí phải được hội đồng nhân dân địa phương ban hành, chứ không thể từ một hợp tác xã dù có nói rằng đã họp thống nhất với dân.

Thật ra, hương ước hay “quy ước của làng từ xưa đến nay” như cách nói ông chủ nhiệm hợp tác xã ở trên được hiểu một cách phổ biến là những quy phạm xã hội được cộng đồng dân cư trong phạm vi một làng, một xã thỏa thuận và thừa nhận như những quy tắc để điều chỉnh lối sống trong mối quan hệ cộng đồng, chủ yếu để bảo vệ những giá trị thuộc về phong tục, tập quán đã được cộng đồng địa phương ấy thực hành bấy lâu nay. Cộng đồng làng xã lập ra hương ước và tất nhiên trong đó cũng quy định những biện pháp xử phạt để đảm bảo cho hương ước được tuân thủ.

Nhưng như vậy cũng không có nghĩa là được tự ban hành luật riêng. “Luật” trong hương ước chỉ có thể dựa vào quy định của pháp luật chung để cụ thể hóa vào điều kiện đặc thù của làng xã mình. Trong chừng mực nào đó hương ước cũng có thể là một sự bổ sung cho luật pháp khi khung luật pháp không thể bao quát hết các mối quan hệ phức tạp trong sinh hoạt làng xã, trong những tập quán đã được duy trì lâu đời. Tuy nhiên, ngay cả sự bổ sung này cũng không thể bao hàm những điều không phù hợp với tinh thần chung của luật pháp.

Trở lại câu chuyện thu “phí đồng cỏ” ở trên, khi nói đó là dựa trên “quy ước đồng điền” của làng từ xưa đến nay thì thiết nghĩ chỉ là một lối bào chữa cho cách hành xử tùy tiện, bỏ qua điều cốt lõi là mọi quy định buộc người dân thực hiện đều phải được căn cứ trên pháp luật. Tiếc rằng ở những làng xã, vùng nông thôn cứ ít lâu lại có những cách hành xử hay những quy định tùy tiện, kiểu như trai gái lấy vợ lấy chồng là người ở làng xã khác phải nộp tiền cho thôn; hoặc như phê bình thay vì chứng thực trong bản lý lịch xin việc nếu như gia đình chưa thực hiện nghĩa vụ tài chính với địa phương… Những quy định ấy đã lộ ra cung cách làm việc quan liêu và hạn chế về nhận thức pháp luật. Chuyện xảy ra gần nhất: cán bộ một xã ở thành phố Hải Phòng mới đây đã từ chối giải quyết thủ tục cấp giấy khai sinh cho con của một người dân với lý do gia đình còn nợ tiền làm đường trong chương trình nông thôn mới.

Người dân ở làng xã, vùng nông thôn có thể nhiều người không nắm rõ pháp luật, nhưng họ đủ sức nhận ra đâu là cách làm có đạo lý, đâu là những quy định không hợp lý. Những người có chức quyền tại địa phương cần nhận ra điều này để hành xử chuẩn mực tránh đi ngược lại pháp luật. 

Chia sẻ:
   
CÙNG CHUYÊN MỤC
Giấy phép Báo điện tử số: 2302/GP-BTTTT, cấp ngày 29/11/2012